i
Twierdza poligonalna
Składała się z dużego fortu na Wzgórzu Winiarskim (dzisiejsza Cytadela), umocnień na prawym brzegu Warty (m.in. Ostrów Tumski, Śródka i Malta) oraz rdzenia na lewym brzegu. Wzdłuż dawnych umocnień biegną dziś ulice Kościuszki i Kazimierza Wielkiego.
W 1902 roku zdecydowano o likwidacji rdzenia na lewym brzegu. Rozbiórki trwały też po odzyskaniu niepodległości i po II wojnie światowej, więc z tej części twierdzy zostały tylko fragmenty.
Twierdza fortowa
W drugiej połowie XIX wieku twierdzę zmodernizowano. Zaplanowano dziewięć fortów głównych i dziewięć pośrednich. Forty główne zbudowano w latach 1873–1884 według standardowego pruskiego projektu gen. von Biehlera: na planie pięciokąta, z fosą i wałem artyleryjskim.
Gdzie zobaczyć relikty
Cytadela z pozostałościami Fortu Winiary oraz Fort VII z Muzeum Martyrologii Wielkopolan.
Fort III na terenie Nowego Zoo oraz Fort IVa i Fort Va, udostępniane w wybrane dni.
Fragmenty Kaponiery Kolejowej pod Rondem Kaponiera, fragment arsenału przy ulicy Garbary i zachodni przyczółek Śluzy Katedralnej przy Bramie Poznania.
